At Kestanesi

Aesculus hippocastanum

Familya: Akçaağaçgiller (Sapindaceae)

Cins: Aesculus

Tükenmiş
EX
EW
Tehlike Altında
CR
EN
VU
Tehdide Yakın
NT
Düşük Riskli
LC
Diğer
DD
NE
Korunma Durumu: Tükenmiş (EX) Doğada Tükenmiş (EW) Kritik Tehlikede (CR) Tehlikede (EN) Duyarlı (VU) Tehdide Yakın (NT) Düşük Riskli (LC) Yetersiz Verili (DD) Değerlendirilmemiş (NE)
Diğer İsimler
Türkçe
Hint Kestanesi, Koca At Kestanesi, Beyaz Çiçekli At Kestanesi
İngilizce
Horse Chestnut, European Horse Chestnut, Buckeye, Conker Tree

Balkan Yarımadası’nın orta kesimlerine özgü olup günümüzde Avrupa ve Kuzey Amerika’nın ılıman bölgelerinde süs ve yol ağacı olarak yaygın biçimde yetiştirilen, geniş kubbe biçimli tacıyla dikkat çeken büyük, yaprak döken bir ağaçtır.

Doğal ortamında 39 metreye kadar boylanabilir, sağlam dallardan oluşan kubbemsi bir taç oluşturur, yaşlı bireylerde dış dallar genellikle uçları kıvrık biçimde sarkar. Yapraklar karşılıklı dizilişli ve elsi bileşik yapıdadır, 13-30 santimetre uzunluğunda 5-7 yaprakçıktan oluşur ve tüm yaprak 60 santimetreye kadar genişleyebilir. Yaprak dökümünden sonra dallarda kalan izler, yedi “çivi” ile tamamlanan belirgin bir at nalı biçimindedir. Çiçekler genellikle beyaz renkli olup taç yapraklarının tabanında sarımsı-pembe bir leke taşır, ilkbaharda 10-30 santimetre yükseklikte dik salkımlar hâlinde açar ve her salkımda 20-50 çiçek bulunur. Her salkımda çoğunlukla yalnızca 1-5 meyve gelişir, dikenli kapsül biçimindeki meyvenin içinde parlak kestane renkli 1-3 tohum yer alır.

Böcekler aracılığıyla tozlaşan, erselik çiçekli bir türdür. Doğal Balkan popülasyonları başta 1980’lerde Kuzey Makedonya’da tanımlanan Cameraria ohridella olmak üzere yaprak zararlıları, kanser hastalıkları ve yaşam alanı parçalanması gibi tehditler altındadır, bu baskılar türün IUCN tarafından Duyarlı kategorisinde değerlendirilmesine yol açmıştır.

Çiğ tohumları, insan ve evcil hayvanlar için zehirli olan eskülin adlı bir glikozit içerir. Osmanlı döneminde bu tohumların dövülerek atlarda öksürük ve nefes darlığı tedavisinde kullanıldığı aktarılır, hem Türkçedeki at kestanesi hem de İngilizcedeki horse chestnut adının kökeninin bu geleneksel uygulamaya dayandığı düşünülür. Tohumdan elde edilen özütler günümüzde fitoterapide kronik venöz yetmezlik tedavisinde kullanılır, Almanya’da 2008 yılında “Yılın Şifalı Bitkisi” seçilmiştir. Parlak tohumları Avrupa’da çocukların oynadığı conker oyununda geleneksel olarak kullanılır. Tarihçilere göre at kestanesi, Kanuni Sultan Süleyman döneminde İstanbul’dan Avrupa’ya taşınmıştır ve bugün de İstanbul’un simge park ve cadde ağaçlarından biri olarak anılır.

Cins adı Aesculus, Latincede bir meşe türüne verilen ada dayanır; tür epiteti hippocastanum ise Antik Yunancada “at kestanesi” anlamına gelir. Tür geçmişte kendi başına bir familya olan at kestanesigiller içinde sınıflandırılırken güncel sınıflandırmada akçaağaçgiller familyasına dâhil edilmiştir. Farklı bir familyaya ait olan yenilebilir Castanea sativa ile karıştırılmamalıdır.