Amazon Asması

Paullinia pinnata

Familya: Akçaağaçgiller (Sapindaceae)

Cins: Paullinia

Tükenmiş
EX
EW
Tehlike Altında
CR
EN
VU
Tehdide Yakın
NT
Düşük Riskli
LC
Diğer
DD
NE
Korunma Durumu: Tükenmiş (EX) Doğada Tükenmiş (EW) Kritik Tehlikede (CR) Tehlikede (EN) Duyarlı (VU) Tehdide Yakın (NT) Düşük Riskli (LC) Yetersiz Verili (DD) Değerlendirilmemiş (NE)
Diğer İsimler
Türkçe
İngilizce
Barbasco

Güney Amerika’dan tropikal ve güney Afrika’ya, Komorlar ile Madagaskar’a kadar geniş bir pantropikal yayılışa sahip, nemli orman, çalılık ve dere kıyısı bitki örtüsünde yetişen sarılıcı gövdeli bir lianadır.

Gövdesi koyu kahverengi, keskin köşeli ya da kaburgalı olup tabanda yaklaşık 3,8 santimetre genişliğe ulaşabilir, boyu 2,5-8 metre, elverişli koşullarda 15 metreye kadar uzayabilir. Tüysü yaprakları genellikle 5, bazen 3 yaprakçıklıdır, yaprakçıkları yumurtamsı-eliptik biçimli, 2,5-9 santimetre uzunluğunda ve 1-5 santimetre genişliğindedir, kenarları seyrek dişli, ucu sivri, damar köşelerinde küçük tüy demetleri taşır. Yaprak sapı ve orta damar kanatlı yapıdadır, tırmanma için kıvrık sülükler kullanır. Koltuklarda gelişen çiçek durumularında küçük, beyazımsı çiçekler taşınır, meyveleri 12-15 milimetre uzunluğunda siyah renkli elipsoit tohumlar içerir.

Esnek ve uzun gövdeleri geleneksel olarak sığ ve durgun sularda balık zehirlemek amacıyla kullanılır, bu yöntem Güney Amerika’da barbasco adıyla bilinir ve 19. yüzyılda İngiliz doğa bilimci Henry Walter Bates tarafından belgelenmiştir. Gövde ve köklerinde bulunan saponinler bu zehirleyici etkiden sorumludur. Morpho polyphemus dâhil çok sayıda kelebek türünün tırtılları yapraklarıyla beslenir, bu yönüyle tropikal orman ekosistemlerinde önemli bir konukçu bitki rolü üstlenir.

Batı ve Doğu Afrika’da geleneksel tıpta yaygın biçimde kullanılır, yaprak kaynatması tifo, frengi, bel soğukluğu, ishal ve mide-bel ağrılarında halk ilacı olarak tüketilir, kök ve yaprakları ayrıca sıtma tedavisinde ve erkeklerde canlılık artırıcı olarak değerlendirilir. Bilimsel çalışmalarda bitki ekstrelerinin antibakteriyel ve antioksidan özellikleri, gut artritine bağlı iltihap ve ağrıyı azaltıcı etkileri gösterilmiştir, kök ekstresiyle yapılan toksisite testlerinde ağızdan alımda nispeten güvenli bulunmuştur. Türkiye florasında doğal olarak bulunmaz.

Tür, geniş coğrafi yayılışı boyunca farklı bölgelerde bağımsız biçimde tanımlandığı için çok sayıda eş anlamlı ada sahiptir, bunlar arasında Paullinia africana, Paullinia curassavica ve Paullinia uvata sayılabilir. Cinsin yaklaşık 180 türü büyük ölçüde Yeni Dünya’da yoğunlaşır ancak Paullinia pinnata Afrika ve Madagaskar’a kadar uzanan yayılışıyla cinsin en geniş coğrafi menzile sahip türlerinden biridir.